• Decrease font size
  • Reset font size to default
  • Increase font size
Живеј здраво, храни се правилно!
Маснотии

Веројатно многу пати сте ги слушнале препораките од вашиот доктор или добронамерните совети од вашите пријатели „јадете помалку масно“, „мастите од животинско потекло не се здрави“, „мастите во крвта се опасни“...

За да си ја разјасните евентуалната конфузија, најдобро е самите да откриете што се крие зад овие често повторувани фрази врзани за мастите.

Мастите се важни во исхраната. Тие му даваат на организмот енергија, учествуваат во градбата на обвивката на секоја клетка во човечкиот организам, во градбата на хормоните и служат за растворање на некои витамини.

Кога внесуваме масти со исхраната, нашиот организамот ги разбива на помали делови и искористува од нив толку колку што му е потребно, а останатите масти ги складира.

Мастите му се потребни на нашето тело за да може тоа правилно да функционира. Но, иако мастите имаат многу важна улога во организмот, поголеми количини на масти, кои ги внесуваме со храната, не ни се потребни. Тие се дел од нашиот оброк само затоа што и даваат „пријатен“ вкус на храната која ја консумираме.

За неконтролираните „корисници“ на мастите, тие се многу опасна состојка на храната, која може да доведе до појава на разни болести, вклучувајќи ја гојазноста, шеќерната болест, срцевите заболувања и некои видови на рак!

Прекумерното консумирање на масти се смета за главен причинител на најголем број дегенеративни болести кои се многу чести во развиените земји, каде се користи „ западен стил“ на исхрана.

Мастите можеме грубо да ги поделиме на: заситени и незаситени.

Заситени масти

Заситените масти се наоѓаат во животинските намирници како што се: месото, некои видови на риба, млечните производи и јајцата. Овие масти штетно влијаат на здравјето, а тоа може да се објасни на примерот со холестеролот.

Холестеролот е супстанција која се наоѓа само во намирниците од животинско потекло, слична е на восок, а во организмот се користи при метаболизмот на клетките и во градбата на многу хормони. Кога јадеме храна богата со заситени масти, количината на холестеролот во крвта се зголемува, а со тоа се зголемува и количината на честичките на масти, кои се наоѓаат во нашиот крвоток и кои почнуваат да се таложат („лепат“) за sидовите на крвните садови и на тој начин постепено ги стеснуваат. Овој процес е познат како атеросклероза на крвните садови. Колку што атеросклерозата повеќе напредува (т.е. колку почесто јадеме масна и калорична храна), толку и нашите крвни садови се повеќе се стеснуваат, а со тоа се намалува и протокот на крвта низ нив. Ова доведува до послаб дотур на крв, а со тоа и на хранливи материи и кислород до одредени ткива и органи во телото. На крајот може да дојде до потполно запушување на еден или повеќе крвни садови. Ткивата, кои овие крвни садови ги снабдуваат со крв и кислород, почнуваат да изумираат и, кога е во прашање срцето или мозокот, може да дојде до срцев удар(инфаркт) или излив во мозокот.

Овој процес на таложење на мастите во sидовите на крвните садови (атеросклероза) може да трае со години и, со својот бавен тек, со право го носи епитетот „ тивок убица“. Може слободно да се каже дека редовното консумирање на поголеми количини на животински масти полека, но сигурно убива.

Покрај овој бавен и опасен процес, атеросклерозата не ни дозволува да работиме според нашите оптимални можности, да мислиме брзо, да бидеме во добра форма.

И не заборавајте: Атеросклерозата е само една од списокот на болести кои се предизвикани од прекумерното внесување на масни од животинско потекло.

Консумирањето на поголеми количини на масти од животинско потекло можат да доведат и до многу други заболувања, вклучувајќи ги тука и малигните заболувања.

Еве неколку примери кои укажуваат дека зголемената консумација на масти од животинско потекло е важен фактор на ризик за појава на одредени видови на карциноми.

Рак на простата

Некои студии укажуваат дека прекумерната телесна тежина и внесувањето на голема количина масти од животинско потекло во исхраната го зголемуваат ризикот за карцином на простатата. Постои теорија која укажува дека мастите ја зголемуваат продукцијата на машкиот полов хормон, тестостерон, кој го потпомага настанувањето на простатичните карциномски клетки.

Утврдено е дека ракот на простатата почесто се јавува кај лица кои во својата исхрана внесувале повеќе црвено месо, а малку овошје и зеленчук.

Лица кои во својата исхрана вклучуваат повеќе овошје и зеленчук, а помалку масна храна и црвено месо, имаат помал ризик да заболат.

Иако, не можеме со сигурност да тврдиме дека намалувањето на внесените маснотии во нашето тело ќе го намали и ризикот од добивање на рак на простата, сепак, заситените масти се еден од неколкуте фактори на ризик за настанување на ракот на простата.

На пример, маснотиите кои се наоѓаат во црвеното месо и млечните производи може да го зголемат ризикот за напреднат рак на простатата. Од друга страна, маснотиите во рибата може да го намалат ризикот и да ги намалат шансите ракот да се развие во напредната фаза. Замените за рибиното масло немаат такво влијание на ракот, затоа е потребно барем два-три пати во неделата да се консумира свежа или смрзната риба.

Рак на дебело црево

Некои истражувачи сметаат дека нискокалоричната исхрана, сиромашна со масти од животинско потекло, а богата со растителни влакна, има влијание во превенцијата на ракот на дебелото црево.

Внесување на помала количина на црвено месо, редовна физичка активност, одржување на нормална телесна тежина, исто така го намалуваат ризикот од настанување на карциномот на дебелото црево.

Според британските научници, пациентите со рак на дебело црево кои се хранат со брза храна („западна исхрана“) имаат поголем ризик ракот да им се врати и да дојде до смртен исход, во однос на пациентите кои се хранат со здрава храна богата со овошје и зеленчук.

Британските научници анализирале 1.000 пациенти со напреден рак на дебелото црево кои примале хемотерапија и слични третмани, при што тие биле поделени во две групи.

Групата со западен стил на исхрана внесувала повеќе месо, масти, рафинирани житарици, помфрит и слатки, додека другата група внесувала повеќе овошје, зеленчук, риба и слично.

Резултатите покажале дека пациентите со западен стил на исхрана имале поголем ризик за повторно појавување на карциномот.

Не е јасно на кој начин западниот начин на исхрана влијае на повторната појава на ракот на дебелото црево, но научниците сметаат дека за тоа се заслужни покаченото ниво на инсулин и слични на него фактори на раст кои се поврзуваат со развојот на туморот.

Рак на хранопроводник

Бројни клинички студии покажале дека исхраната има улога во настанувањето на карциномот на хранопроводникот. Увидено е дека оние лица кои со исхраната внесуваат повеќе масти од животинско потекло, а помалку свежо овошје и зеленчук, се со поголем ризик за настанување на карцином на хранопроводникот.

Лица кои, поради начинот на исхраната, внесуваат поголемо количество на нитрозоамини, нитрозоамиди и други нитрозо соединенија, имаат поголем ризик за развој на карцином на хранопроводникот.

Рак на гркланот (ларингс)

Една истражувачка студија открила дека западниот начин на исхрана, т.е. внесување на големи количини на месо и месни производи, пржено и печено црвено месо, го зголемува ризикот за настанување на ларингеалниот карцином.

Друга студија покажала дека е зголемен ризикот за појава на ларингеален карцином кај лица кои консумираат преработено месо и месни производи три пати неделно или повеќе, но сепак потребни се повеќе студии кои би го потврдиле тоа.

И не би давале повеќе примери.

Но, во целата оваа приказна постојат и охрабрувачки вести. Процесот на таложење на мастите може да се спречи, па дури и да се сврти во спротивен правец само со едноставна промена на начинот на исхрана и со намалена консумација на заситени масти. Во овој процес, незаситените масти можат да одиграат голема улога.

Незаситени масти

Незаситените масти најчесто се наоѓаат во зеленчукот, во растителното масло и во многу видови на риба. Тие се многу корисни за организмот, бидејќи го зголемуваат излачувањето на холестеролот преку дебелото црево и на тој начин ја намалуваат неговата концентрација во крвта.

Исто така, незаситените масти ја намалуваат и атеросклерозата во коронарните (срцевите) крвни садови, кои се задолжени за исхрана на срцето.

Но, и незаситените масти треба умерено да се користат.

Во принцип, денес важи правилото дека треба да се биде внимателен со било кој вид на масти, како и со намирниците кои содржат масти.

А сега нешто и за транс масните киселини.

Транс масни киселини

Транс масните киселини се наоѓаат во храна која содржи животински масти, како на пример млекото и говедското месо. Настануваат како резултат на биохидрогенација, процес кој се одвива во во дигестивниот систем на животните- преживари, а под дејство на цревните бактерии. Настанатите транс масни киселини се апсорбираат и вградуваат во млекото и ткивата на животните.

Во прехрамбено-преработувачка индустрија, транс масните киселини настануваат при постапката - хидрогенација.

Транс масните киселини го зголемуваат нивото на „лошиот“ холестерол, а го намалуваат „добриот“ холестерол.

Што мислите која намирница, со голема содржина на масти, убедливо го држи првото место по штетност за човечкиот организам? Дали е тоа чистата свинска маст, или можеби друг животински производ богат со масти? Одговорот можеби ќе ве изненади.

Првото место по штетност го држат намирниците богати со т.н. транс масни киселини, а тоа се цврстите маргарини и растителните масти. Сигурно се прашувате како е ова можно кога маргаринот до скоро беше славен како здрава и корисна намирница. Но, во меѓувреме завршени се бројни клинички студии кои недвосмислено покажале и докажале дека мастите од тврдите маргарини и растителните масти се два пати полоши од заситените масти.

Зошто е тоа така можеме да видиме на примерот со холестеролот. Поедноставно кажано, постојат повеќе типови на холестерол од кои 2 се исклучително значајни за нашиот крвоток, а тоа сe HDL (популарно наречен „добар“ холестерол, кој го намалува ризикот од кардиоавскуларни заболувања) и LDL (популарно наречен „лош“ холестерол, кој го зголемува ризикот за кардиоваскуларни заболувања).

Погледнете ја таблицата во која се прикажани поедини видови на масти и како тие влијаат на нивото на холестеролот:

  • Мононезаситени масти (маслиново масло): го намалуваат нивото на LDL, а го зголемуваат нивото на HDL.
  • Полинезаситени масти (растителни масла): го намалуваат нивото на LDL, не делуваат на нивото на HDL.
  • Заситени масти (путер, маст): го зголемуваат нивото и на LDL и на HDL.
  • Транс масни киселини (маргарин, растителни масти): го зголемуваат LDL, а го намалуваат нивото на HDL.

Според ова, транс масните киселини кои се наоѓаат во тврдиот маргарин и во растителните масти не само што го зголемуваат нивото на „лошиот“ холестерол, туку го намалуваат и нивото на „ добриот“.

Како воопшто дошло до тоа да една од најзастапените и најфалени намирници наеднаш дојде до еден вид на столб на срамот?

Пред околу 100 години скоро и да не се знаело за болестите на срцето и крвните садови, додека денес тие се многу чести и се на врвот на листата на причинители на смрт.

Што тргнало наопаку? Дали транс масните киселини се главна причина за порастот на кардиоваскуларните заболувања?

Често поставувано прашање е: Кои масти се „опасни“, растителните или животинските, маргаринот или путерот, кои масла се подобри, а кои полоши?

Општо правило е: „Што е можно помалку вкупни масти“ и „Што помалку животински масти“ (поради количината на холестерол и заситени масти во нив).

Општото правило неодамна доби уште еден додаток:

„Што помалку транс масни киселини!“

Имено, во седумдесетите години на 20-от век, путерот беше прогласен како главен виновник за настанувањето на атеросклерозата, а прехрамбената индустрија веднаш понуди алтернатива – маргарин.

Царството на маргаринот како „здрава“, скоро идеална замена за путерот, траело цели 20 години, т.е. сè до сознанието дека во текот на неговиот технолошки производствен процес се создаваат потполно нови, за организмот непрепознатливи трансизомери. И тогаш улогите се замениле; путерот се почесто се враќа на трпезата (со умерено консумирање). А маргаринот?

Проблемот кај мастите ги создава хидрогенацијата

Хидрогенација е постапка на стврднување на маслата (течни триглицериди). При оваа постапка, која се изведува при висока температура (260°C) и со катализатори (никел и платин), се додава водород. На тој начин настанува нова хемиска структура (хидрогенизирана маст) која на собна температура има тврда конзистензија. Просечно содржи 15-25% транс масни триглицериди во молекулата. Човечкиот организам неможе да ги препознае овие транс масни киселини и неповолно реагира на нив.

Хидрогенизираната маст се користи за изработка на тврд маргарин, кој се пакува во коцки и се користи во домаќинството. Овој маргарин содржи најмногу транс масни триглицериди (19 - 49%).

Печените производи од масно тесто се најбогати со транс масни киселини, па за жал, излегува дека, на пример вкусните и атрактивни кроасани, во поголеми количини се штетни.

Храната пржена во фритеза е, исто така, богата со транс масни киселини. Маслата за готвење, кои дедлумно се хидрогенизирани, содржат 1-13% транс масни киселини. Значи, маргарниот не е единствена намирница со транс масни триглицериди. Сите намирици кои во себе содржат хидрогенизирани или делумно хидрогенизирани масти, имаат во себе повеќе или помалку транс масни киселини.

Веднаш се поставува прашањето. Која е целта на хидрогенизацијата на мастите? хидрогенизацијата на мастите овозможува нивно подобро одржување (во однос на течните масла), полесно пакување и подобар вкус.

Може ли хидрогенизацијата 100% да се контролира? По правило не може, бидејќи за тоа воглавно не постојат адекватни технички средства, поготово ако се штеди на скапи катализатори, ако осцилира работната температура (260°C) и притисокот. Токму затоа и количината на транс масните киселини варира во финалниот производ.

Намалување на транс масните киселини во исхраната

Транс масните киселини предизвикуваат апсолутно пореметување на метаболизмот на холестеролот, а тоа пореметување создава добра подлога за развој на атеросклероза.

Намалување на транс масните киселини во исхраната може да се постигне на два начини:

  • со правилен избор на намирници кои содржат масти,
  • со подобрување на технолошката постапка на хидрогенацијата

Со умерено консумирање на масно тесто (колачи), на тврд маргарин и на други масни намирници, се намалува количеството на транс масните киселини во организмот.

Природното ладно цедено маслиново масло има многу малку или воопшто не содржи транс масни киселини.

Подобрувањето на технолошката постапка на хидрогенизацијата, исто така, може значително да го намали процентот на транс масните киселини во намирниците.

Маснотиите и срцевите болести

Важно е секој човек долгорочно да го одреди својот однос кон мастите.

Не е важна вкупната количина на масти кои ги консумираме, туку е важен нивниот квалитет. Или, уште попрецизно, важен е односот на масните киселини (заситени, незаситени и транс масни киселини) кои ги внесуваме.

Еве правило:
„Што помалку масти од животинско потекло (треба да се заменат со оние од растително потекло)“ и
„Што помалку транс масни киселини од хидрогенизирани масти“.

Ако при тоа во својата исхрана внесете повеќе риба и маслиново масло, кои се богати со омега-3 масни киселини, опасноста од кардиоваскуларни, но и други болести, значително се намалува.

 

Прочитајте и: